Turbacz

Turbacz (1310 m) - najwyższa kulminacja Gorców, położona na pn.-wsch. od Nowego Targu. Jest wraz z sąsiednią Kiczorą (1282 m) centralnym rejonem rozległego rozrogu, w którym zbiega się aż 13 grzbietów, opadających nad Nowy Targ, Klikuszową, Obidową, Porębę Wielką, Koninę, Ochotnicę Górną, Harklową, Łopuszną oraz Waksmund. Wg księgi pomiarów gruntowych metryki józefińskiej z 1878 r. najwyższy szczyt Gorców nazywany był Kluczkami, co potwierdza stosowanie do dziś tej nazwy przez górali z Poręby Wielkiej i Niedźwiedzia. Inna nazwa Turbacza - Niedźwiedź - używana jeszcze do 1890 r., wzięła się z błędu kartograficznego na pierwszej mapie Galicji (Regua Galiciae et Lodomeriae. Lichtenstern - 1790), na której Turbaczowi przypisano pomyłkowo nazwę wsi Niedźwiedź, zostawiając przy lokalizacji tejże wsi miejsce puste tzn. przesuwając prawidłowe naniesienie wsi Niedźwiedź aż o około 9 km. Z kolei K. Dobrowolski wykazał, że nazwy Turbacz oraz Trubacz mogą być stosowane zamiennie i w sposób równoprawny (Kraków, 1930, "Sprawozd. z czynu, i pos. PAU" nr 8). We wszystkich powyższych źródłach Turbacz określano jako górę wielkoporębską leżącą pomiędzy granicami: kamienicką oraz kameralną-nowotarską. Jako góra z wielu względów najbardziej w Gorcach reprezentacyjna, Turbacz był przedmiotem zainteresowań Oddziału PTT "Gorce" w Nowym Targu już od lat 20-tych. Pierwsze schronisko na Polanie Wisielakówce pod Turbaczem projektu K. Stryjeńskiego funkcjonowało od 1925 do 1933 r. Po uruchomieniu tegoż obiektu energiczne starania u M. Orłowicza o dotację na funkcjonowanie schroniska czynił prof. Kazimierz Sosnowski. A oto fragment listu Orłowicza do Sosnowskiego w tej sprawie: " Co do subwencji Ministerstwa Robót Publicznych na schronisko w Gorcach za skutek nie ręczę, aczkolwiek odnośny wniosek przedstawię. Wszystkie chociażby najważniejsze asygnaty finansowe wymagają aprobaty ministra, a wobec nieustannych reskryptów Ministerstwa Skarbu, krzyczących wielkim głosem o nie robienie wydatków nie niezbędnych - podlegają tylu uprzednim wglądom i aprobatom, że najczęściej nic z tego nie wychodzi". Drugi obiekt na Turbaczu - w miejscu obecnie stojącego - budowany od 1934 r. wg projektu Wimmerów, częściowo udostępniony w r. 1936, ale nigdy nie ukończony - spłonął w r. 1943. Obecne schronisko, położone na skraju Hali Długiej na wys. 1270 m, oddano do użytku w r. 1958 (projekt Anny Górskiej). Jego ostatnia modernizacja miała miejsce w r. 1990. Nieopodal schroniska 11 V 1980 r. otwarty został - jako czwarty po Markowych Szczawinach pod Babią Górą, Gabinecie K. Sosnowskiego w Domu Turysty PTTK w Krakowie, oraz Jaworzynie Krynickiej - Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK. Tematycznie poświęcony schroniskom górskim wystawionym w okresie ponad 100 lat dziejów naszej turystyki górskiej gromadzi fotografie poszczególnych obiektów, ich rodowody i opis. Szczególną uwagę poświęcono schroniskom gorczańskim. Ekspozycja czynna jest w dwóch salkach na parterze. Oprócz głównego tematu ekspozycji na uwagę zasługują prace artystów ludowych w formie ciekawych elementów dekoracyjnych (barwne zdobnictwo ścian i gablot, rzeźby w drzewie, obrazy malowane na szkle). Wśród materiałów merytorycznych muzeum znajdziemy dokumenty związane z powstaniem Oddziału PTT "Gorce" w Nowym Targu, bogate dzieje schroniska na Turbaczu, dokumenty tyczące ruchu oporu i partyzantki w Gorcach w czasie II wojny światowej, a także historii znakowania szlaków turystycznych w Gorcach. Oddzielna ekspozycja poświęcona została piewcy Gorców Władysławowi Orkanowi. Inicjatorem tworzenia w Karpatach Ośrodków Kultury Turystyki Górskiej jest członek honorowy PTTK i zasłużony działacz górski - Edward Moskała, a kustoszem Ośrodka na Turbaczu - Tadeusz Kochański. Rejon Turbacza i otaczających jego masyw polan był w XVIII w. przez kilkadziesiąt lat przedmiotem procesu sądowego pomiędzy Potaczkami a Wodzickimi o prawo własności do ok. 2000 mórg obszaru na Turbaczu, Turbaczyku, Solnisku oraz Spalonem. Bacował tu m.in. w r. 1788 osadzony przez Wodzickich Szwaja. (Inne szczegóły o tym procesie patrz: Podobin.) Turbacz jest największym i najważniejszym punktem zbiegu szlaków turystycznych letnich i narciarskich w Gorcach. Z Hali Długiej, nieopodal schroniska, wspaniała panorama Tatr i Podhala, którą w I pół. XIX w. podziwiał Seweryn Goszczyński tak to wyrażając: "Widok z Turbacza na wszystkie strony przecudny, obszarem, który zajmuje i bogactwem rozmaitości. Nie miotem jeszcze w swym życiu podobnego widoku". Bliższe dane o okupacyjnych dziejach Turbacza, historii jego schronisk oraz sieci szlaków podano w oddzielnych ustępach części ogólnej. Pod szczytem Turbacza, na pd. zboczu, znajduje się jedno z najwyżej w Gorcach położonych stanowisk buczyny karpackiej.